वीजेची निर्मिती कशी होते? | Generation Of Electricity

क्वचितच कोणी असेल ज्याला वीज काय आहे हे माहित नसेल. कारण हे असे साधन आहे ज्याशिवाय आपले जीवन अपूर्ण आहे. आज, जवळजवळ सर्व वेळ, आपण विजेवर चालणारी यंत्रे वापरतो, मग ते घरी असो वा कार्यालयात. सर्वत्र कोणती ना कोणती उपकरणे निश्चितपणे स्थापित केली जातात जी केवळ विजेवर चालतात.

 

शाळेत शिकत असताना, जेव्हा हा विषय शिकवला जातो, तेव्हा प्रत्येकाला ते खूप मनोरंजक वाटते. मला स्वतःला लहानपणी या विषयावर वाचनाची आवड होती आणि वीज कशी बनवायची हे जाणून घेण्यात खूप रस होता. माझ्याशिवाय असे बरेच लोक आहेत ज्यांना विजेबद्दल जाणून घेणे खूप मनोरंजक वाटते. याच कारणामुळे आज मी तुमच्या समोर ही माहिती घेऊन आलो आहे जेणेकरून ज्या लोकांना आपल्या जीवनात विजेचे महत्त्व काय आहे हे माहित नाही आणि जर वीज नसेल तर आपल्या आयुष्यावर त्याचा कसा परिणाम होऊ शकतो.

 

असं गृहीत धरा कि जर नसेल तर आपल्याला अंधारात राहावं लागणार. जर उन्हाळ्याचे दिवस असतील वाटत तर आपण पंखा (fan), कुलर (cooler) आणि एसी (AC) सारख्या विजेवर चालणाऱ्या उपकरणांचा वापर करू शकणार नाही. अर्थात आपल्याला गर्मीमध्ये दिवस काढावे लागतील. यावरून समजते कि, आपल्या जीवनात विजेला किती महत्व आहे.

 

आपल्या दैनंदिन जीवनात अशी अनेक कामे आहेत जी आपले जीवन सुलभ करतात आणि ती केवळ विजेच्या मदतीने केली जातात. एवढे फायदे या विजेमुळे मिळतात म्हणून विजेबद्दल माहिती घेणे अत्यंत गरजेचे आहे, तर जाणून घेऊया वीज म्हणजे काय (What is an electricity in marathi?)

Electricity
Electricity

 

वीज म्हणजे काय? | What is electricity ?

वीज हे ऊर्जेचे एक रूप आहे. विद्युत म्हणजे इलेक्ट्रॉनचा प्रवाह (flow) होय. पदार्थ अणूंनी बनलेला असतो आणि अणूला केंद्रक असते ज्याला न्यूक्लियस (nucleus) म्हणतात. अणू केंद्रकात प्रोटॉन (proton) नावाचे चार्ज केलेले कण (charged particle) आणि न्यूट्रॉन (neutron) नावाचे अनचार्ज कण (uncharged particle) असतात.

See also  मराठीमध्ये जीवन म्हणजे काय?

 

अणूच्या केंद्रकाभोवती निगेटिव्ह चार्ज पार्टीकल (negative charge particle) असतात ज्यांना इलेक्ट्रॉन (electron) म्हणतात. इलेक्ट्रॉनचा नकारात्मक चार्ज प्रोटॉनच्या सकारात्मक किंवा सकारात्मक शुल्काच्या बरोबरीचा असतो. हरएक अणूमध्ये इलेक्ट्रॉनची संख्या हि प्रोटॉनच्या संख्येइतकी असते.

 

जेव्हा प्रोटॉन आणि इलेक्ट्रॉनमधील समतोल शक्ती बाह्य शक्तीने अस्वस्थ होते, तेव्हा अणू इलेक्ट्रॉन मिळवू किंवा गमावू शकतो. जेव्हा अणूमधून इलेक्ट्रॉन “हरवले” जातात, तेव्हा या इलेक्ट्रॉनच्या मुक्त हालचालींमुळे विद्युत प्रवाह निर्माण होतो.

 

 

विजेचे एकक काय आहे | Unit of Electricity

विजेचे मूलभूत युनिट किलोवॅट तास आहे जे आपण (kWh) द्वारे दर्शवितो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, 1 किलोवॅट (1000 watt) इलेक्ट्रिक हीटरने 1 तासात वापरलेल्या ऊर्जेचे प्रमाण 1 किलोवॅट आहे.

 

 

वीजेची निर्मिती कशी होते ? | How electricity is generated ?

वीजेचा शोध हा जगातील सर्वात मोठ्या शोधांपैकी एक आहे असे म्हटले तरी चुकीचे ठरणार नाही. कारण वीज हा मानवी इतिहासातील एकमेव आविष्कार आहे, ज्यामुळे आपण इलेक्ट्रॉनिक आणि इलेक्ट्रिकल उपकरणे वापरू शकतो. आणि या उपकरणांचा शोध देखील फक्त विजेमुळे लागला आहे. तर ह्या अशा विजेची निर्मिती कोणत्या तत्वावर होते ते थोडक्यात पाहू या.

 

विद्युत जनरेटरचा वापर यांत्रिक ऊर्जेला विद्युत उर्जेमध्ये रूपांतरित करण्यासाठी केला जातो. ही प्रक्रिया चुंबकत्व आणि वीज यांच्यातील संबंधांच्या आधारावर कार्य करते. जेव्हा एखादी वायर किंवा वीज चालविणारी सामग्री चुंबकीय क्षेत्रात फिरते तेव्हा त्या वायरमध्ये विद्युत प्रवाह वाहतो. जिथे वीज निर्माण होते. जसे मोठ्या विदयुत प्लांट मध्ये जनरेटरचा वापर केला जातो. या जनरेटरमध्ये एक स्थिर कंडक्टर असतो.

 

फिरत्या शाफ्टच्या टोकाशी जोडलेला एक चुंबकीय स्थिर कंडक्टर रिंगच्या आत स्थित असतो ज्याभोवती एक लांब अखंड तार असते. जेव्हा चुंबक फिरते तेव्हा ते वायरच्या प्रत्येक विभागात विद्युत प्रवाह निर्माण करते. वायरच्या प्रत्येक विभागात एक लहान वेगळा विद्युत वाहक असतो. प्रत्येक विभागात बनवलेले छोटे प्रवाह विद्युतप्रवाहाच्या रूपात खूप मोठे होतात आणि याचा वापर आपण इलेक्ट्रिक पॉवर म्हणून करतो.

See also  शास्त्रज्ञ व त्यांनी लावलेले शोध

 

 

वीज निर्मितीचे मार्ग | Ways of Generating Electricity

आज वीज निर्मितीचे अनेक स्त्रोत उपलब्ध आहेत जे पूर्णपणे भिन्न प्रकारे कार्य करतात. प्रत्येक ठिकाणी उपलब्ध स्त्रोतांवर अवलंबून आहे की वीज कशी निर्माण करावी. तर या गोष्टींच्या आधारावर, आम्ही तुम्हांला सांगणार आहोत की कोणत्या मार्गाने आणि कोणत्या स्त्रोतांच्या मदतीने वीजनिर्मिती केली जाते.

 

1. पाण्यापासुन वीजनिर्मिती | By Using Water

पाणी हे सर्वात प्रभावी आणि पर्यावरणास अनुकूल असं विद्युत निर्मितीचे श्त्रोत आहे. पाण्याची संभाव्य उर्जा विद्युत उर्जेमध्ये रूपांतरित होते. जेव्हा पाणी उंचीवरून टर्बाइनवर पडते तेव्हा ते जनरेटरशी जोडलेले आर्मेचर फिरवते. जेव्हा टर्बाइन फिरते, तेव्हा जनरेटर वीज निर्माण करण्यास सुरवात करतो. ही वीज नंतर सर्व वेगवेगळ्या सबस्टेशनद्वारे वीज वितरीत करण्यासाठी पाठवली जाते.

 

जगातील सर्वात मोठा हायड्रो-इलेक्ट्रिक पॉवर प्लांट हा थ्री गॉर्जेस डॅम पॉवर प्लांट (Three Gorges Dam Hydro Electric Power Plant) आहे. या पॉवर प्लांटची वीजनिर्मितीची क्षमता हि 22,500MW आहे. जलविद्युत प्रकल्पाचा एक फायदा म्हणजे ऊर्जेच्या निर्मितीपासून कचरा निर्माण होत नाही.

 

 

2. अणुऊर्जा | Nuclear Energy

अणुऊर्जा ही एक अशी पद्धत आहे ज्यात परमाणू विखंडनाच्या प्रक्रियेद्वारे पाणी गरम करून वाफ तयार केली जाते. अणुऊर्जा प्रकल्पातील अणुभट्टीमध्ये अणू इंधनाचा मुख्य भाग असतो. जो प्रामुख्याने युरेनियम (Uranium) समृद्ध असतो.

 

जेव्हा युरेनियम इंधनाचे अणू इलेक्ट्रॉनशी टक्कर देतात, तेव्हा ते विभाजित होतात, उष्णता आणि अधिक न्यूट्रॉन सोडतात. अनियंत्रित परिस्थितीत, हे इतर न्यूट्रॉन अधिक अणू विभाजित करू शकतात आणि अणूंचे विभाजन करू शकतात, अशा प्रकारे एक साखळी प्रतिक्रिया सुरू होते ज्यामुळे उष्णता निर्माण होत राहते.

सध्या पाहिले तर, वीजनिर्मितीच्या इतर पद्धतींच्या तुलनेत अणुऊर्जेचे योगदान वाढत आहे, ज्यामुळे कोळसा आणि पेट्रोल सारख्या नैसर्गिक संसाधनांचा वापर कमी केला जात आहे जेणेकरून ते इतर कामांसाठी वापरता येतील.

See also  अलका कुबल यांचे जीवनचरित्र

 

 

3. पवन ऊर्जा | Wind Energy

जेव्हा वारा वापरून वीज निर्माण केली जाते, तेव्हा त्यास पवन ऊर्जा म्हणतात. साधारणपणे हा वीजनिर्मितीचा महाग स्त्रोत आहे. यामध्ये पंखे उडणाऱ्या हवेद्वारे फिरवले जातात जे जनरेटरला जोडलेले असतात आणि त्यातून वीज निर्माण होते. हे त्या भागात वापरले जाते जेथे वर्षभर चांगले वारे वाहतात. म्हणूनच ते सर्वत्र वापरले जाऊ शकत नाही. पवन ऊर्जा यंत्रणा बसवण्यावरही खूप पैसा खर्च होतो पण ही नैसर्गिकरित्या खूप चांगली आणि प्रदूषणमुक्त पद्धत आहे.

 

 

4. बायोमास | Biomass

लोकांनी प्रथम अन्न शिजवण्यासाठी लाकूड जाळण्यास सुरुवात केल्यापासून बायोमास वापरात आहे. लाकूड आजही सर्वात मोठे बायोमास ऊर्जा स्त्रोत आहे. बायोमासमध्ये अन्न पिके, गवत आणि वृक्षाच्छादित झाडे, शेती किंवा वनीकरणातील अवशेष, तेल-समृद्ध शैवाल, तसेच महानगरपालिका आणि औद्योगिक क्षेत्रातील कचऱ्यातील सेंद्रिय घटकांचा समावेश होतो.

 

अगदी लँडफिलमधून होणारा धूर (ज्यात मिथेन, नैसर्गिक वायूचा मुख्य घटक असतो) बायोमास ऊर्जा स्त्रोत म्हणून वापरला जाऊ शकतो.

 

बायोमासचा वापर इंधन, वीज उत्पादन आणि जीवाश्म इंधनांपासून बनवलेल्या उत्पादनांसाठी केला जातो.

 

आजच्या पोस्टमध्ये, आपण वीज म्हणजे काय आणि वीज कशी बनते हे शिकलो.  जर तुम्हांला ही पोस्ट आवडली असेल, तर ती शक्य तितक्या तुमच्या मित्र आणि नातेवाईकांसोबत फेसबुक (facebook), ट्विटर (twitter), इन्स्टाग्राम (instagram) आणि व्हॉट्सअ‍ॅपवर (whatsapp) शेअर करा.

 

 

हे पण वाचा…..

Leave a Comment